Een verdwenen klasse of een verdwenen klassenbewustzijn?

zaterdag 20 februari, 2021

 

Wat ontbreekt er aan het volgende rijtje:

  • Upper class
  • Middle class
  • ???????????

Precies, lower class. Der onderklasse, het proletariaat. De klasse die niets anders bezat dan hun proles kinderen. De arbeidersklasse zoals we het prettiger formuleerde. In vertaling van Henriette Roland Holst van de internationale ook aangeduid als verworpenen der aarde of slaafgeboor’nen.

In de recente verkiezingsstrijd in de Verenigde Staten werd regelmatige naar die middle class verwezen als doelgroep naast andere doelgroepen die onderscheiden werden naar geslacht, etniciteit, opleiding, woonomgeving of kleur van hun boord, maar over een lower class werd niet gesproken.
OK de Democraten waren ook geen sociaaldemocraten.

Maar hier hoor je die woorden ook niet meer.
Bestaat die klasse niet meer? Dan zou er ook geen middenklasse meer bestaan, want een midden hoort per definitie ergens tussen te zitten, toch?
Of is het zo dat die klasse wel degelijk bestaat maar niet langer herkend of erkend wordt?
Of nog anders, hij bestaat wel, maar de mensen die er toebehoren zien zichzelf liever als lower middle class. En definiëren zij als hun onderklasse de restgroep de daklozen, de Oost-Europese lieden die hier al dan niet legaal ophouden en de groep immigranten zonder verblijfsvergunning en de ongedocumenteerden zoals wij de mensen noemden die we vroeger illegalen noemden.

Waarom is dit belangrijk?
Omdat ik denk dat we hier te maken hebben met een maatschappelijk verschijnsel met politieke consequenties. Waarvan voor ons het belangrijkste is de krimp van links. En mijn stelling is dat die voor een belangrijk deel veroorzaakt wordt door het verdwijnen van het klassenbewustzijn en de daardoor verminderen van solidariteit.

Er zijn, denk ik, meerdere processen die hebben bijgedragen dat het klassenbewustzijn afnam, en uiteindelijk nagenoeg verdween althans bij de autochtone bevolking van Nederland.

Allereerst hebben we te maken met wat sociologen ‘dalend cultuurgoed’ noemen.
Het verschijnsel dat mensen gewoonten en attributen van de iets hogere klasse overnemen of imiteren.
Dat is niet alleen maar een spontaan proces maar er kan ook op ingespeeld worden door de markt.

 Voorbeelden hiervan zijn de aanmoediging van Miss Blanche aan vrouwen om ook sigaretten te  gaan roken. Waarbij een chique geklede dame als rolmodel wordt gebruikt.

Een ander voorbeeld is hoe Ahold wijn in het dagelijkse boodschappen pakket positioneerde.
Door een landwijnachtig product te verpakken in kartonnen dozen van het type waar we nu nog steeds melk in krijgen aangeboden, met de productnaam Pinard.


Daarbij voorbijgaand aan de slogan van de drankbestijders: “Niet het eerste, maar het laatste glas, bracht menigeen in het moeras.”
De volgende stap was goedkope sherry, die zat al in een fles.
Nog steeds wordt het merendeel van de wijn in Nederland gekocht in de supermarkt.
Bron: De wijnmarkt in Nederland: trends en cijfers, kansen voor de horeca – Insights (abnamro.nl)
Nog bedankt Albert.





Er is ook stijgend cultuurgoed, en die is ook ontdekt door de markt.
Ik herinner me uit de zeventiger jaren de lange meerlagige Mexicaanse jurken die door hippe vrouwen geadopteerd werden en vervolgens ook in de etalages van de Bijenkorf verschenen net als de Afghaanse jassen. (De laatsten waarschijnlijk in een minder geurende versie daarvan).

Een positieve benadering van het dalende cultuurgoed was de inspanning van de SDAP en daaraan verwante instellingen om ‘den arbeider te verheffen’. In deze podcast van de NRC wordt onderscheid gemaakt tussen gebieden waarop je links/progressief kunt zijn, waaronder economisch en cultureel en er wordt ook gesproken over een onmaterialistische revolutie die er na de oorlog zou hebben plaats gevonden. (Over het laatste heb ik m’n twijfels volgens mij zijn wij door alle lagen heen alleen maat materialistischer geworden.
Het is duidelijker dat de interventies van de markt economisch gemotiveerd waren en die van de SDAP cultureel. Je kan immers van een andere klasse zowel de geneugten als de Bildung van de bourgeoisie overnemen. En de inspanningen van de SDAP waren duidelijk op de Bildung gericht.

Maar dat tijdperk is helaas voorbij, En in de jaren na de wederopbouw toen de bestedingsbeperking van 1951 voorbij was en er in 1963 zelfs van een loonexplosie sprake was, nam de welvaart van de arbeiders in loondienst toe en kon het bestedingsgedrag van de middenstand overgenomen en hier en daar zelfs overtroffen worden. Arbeiders werden medewerker en klasse was werd meer en meer gezien en gevoeld als een historisch begrip, en daarmee verdween ook de solidariteit die vanuit een klassenbewustzijn gevoed wordt of in ieder geval gevoed kan worden.

Wat dit proces van desolidarisering ongetwijfeld versterkt heeft is de ontzuiling.
Wie te jong is om dit proces persoonlijk meegemaakt te hebben, zou misschien deze geschiedenis nog maar eens moeten doorvorsen vanuit het perspectief wat zo’n doorbraak voor gevolgen heeft voor de duurzaamheid van een achterban. Ik kom daar later op terug wanneer het gaat over de rol die onze partij daar in gespeeld heeft.
In zekere zin kan je de ontzuiling ook beschrijven als een proces van ont-binding.
Wat er in mijn beleving nog een schepje bovenop gegooid  heeft is de identiteitscultus die eind zestiger- begin zeventiger jaren ontstaan is. Door de HP ooit omschreven als het Ik-tijdperk. (Volgens mij vrees ik iets meer dan een tijdperk).

Beiden hebben de solidariteit met lotgenoten geen goed gedaan. Om nog maar te zwijgen over de solidariteit met minder bedeelden.

Waar nu heeft links, of om het dichter bij huis te houden onze partij nu de boot gemist?

Ik stel hierbij een aantal door mij als keerpunten ervaren gebeurtenissen ter  discussie.

  1. Het besluit om een brede(re) volkspartij te worden. Ongetwijfelde heeft de ‘doorbraak’ door de daaropvolgende overtrokken reactie van de bisschoppen in 1954 de partij geen windeieren gelegd. Maar het eerder zo zijn dat katholieke leden van het NVV de kerk vaarwel zegden, dan dat zij de kerk de rug toekeerden om lid van het NVV te worden.
    Los daarvan kan je je afvragen of een brede volkspartij het meest bruikbare vehikel is om brede maatschappelijke hervormingen te veroorzaken.
    In elk geval is het niet zo dat die breedheid er toe geleid heeft om de inkomende stroom van ‘gastarbeiders’ te identificeren als een verbreding van onze historische doelgroep het proletariaat. Weliswaar stemden die aanvankelijk trouw PvdA, maar ik heb de indruk dat de liefde voornamelijk van één kant kwam.
    Hier zou het verheffingsideaal een riante werkgelegenheid hebben gevonden, maar helaas.

  2. December 1995 gooide Wim Kok er nog een schepje bovenop door in zijn Den Uyllezing te stellen “Het afschudden van ideologische veren is voor een politieke partij als de onze niet alleen een probleem, het is in bepaalde opzichten ook een bevrijdende ervaring”.
    Een tekst overigens die herschreven was door Bram Peper die daar op zijn bekende fijnzinnige manier over verhaalt in dit artikel in Trouw’.
    Citaat:
    “Ik kreeg dat concept in handen, en wat ik las was absoluut bagger. To put it mildly. Het was ondenkbaar dat je dat iemand zou laten uitspreken.”
    In het artikel in Trouw wordt de foto van Peper ondertiteld met Bram Peper, oud-politicus en oud-burgemeester van Rotterdam. “Bram Peper, oud-politicus en oud-burgemeester van Rotterdam.
    Deze functie omschrijving vind ik uitermate correct, to put it mildly.

    Ik herinner me dat toen D’66 werd opgericht met ‘pragmatisme’ als leidraad in plaats van ideologie ik moest denken aan Menno ter Braak die zichzelf omschreef als ‘politicus zonder partij’.
    Wel nu hier hadden we dan een partij zonder politiek.
  3. Na de pass van de doorbraak en de voorzet van Kok, was het inkoppertje voor Wouter Bos om van de zijlijn toegejuicht door Tony Blair een convenant met de onzichtbare hand van de markt aan te kondigen.

Wat moeten we hier nu mee? Hoe ver moeten we terug om het pad vooruit terug te vinden.
Maatschappelijk gegroeide situaties en opvattingen kan je niet met campagne materiaal veranderen. Maar de belangrijkste tijd voor een partij is echter de partij tussen de campagnes.
Hoe kunnen we onze doelgroep definiëren. Via welke issues vinden we de weg naar hun hart?

De droom

donderdag 6 augustus, 2020

Het is me al meerdere malen opgevallen dat ik een tekst tegenkwam die ik tientallen jaren geleden geschreven had en daar nu ineens de volledige betekenis van ervoer.
Ik kon dat nooit verklaren, en ik heb ook nooit gehoord of gelezen dat andere mensen die ervaring ook hadden gehad..
Maar ik vind dat soort ontdekkingen best aangenaam.
Zou er er zoiets bestaan als een onvolgroeid weten bestaan dat in je woont als een vruchtbeginsel wat pas door ervaringen, liefdevolle inspiratie of noest denkwerk rijpt?
Of is het zo dat het woord of begrip waarmee je toen de betekenis kenschetste nu een andere inhoud heeft gekregen.

Misschien maakt dit verhaal het (zowel voor jou als voor mij) wat duidelijker wanneer ik het opschrijf.
Het was een droom die een andere betekenis kreeg…

Ik woonde in die tijd op het eiland San Miguel de la Palma, een van de Canarische Eilanden, dat toen nog een oase was.
Ik landde er op 20 maart 1976 en kreeg daar het gevoel dat het daar nog pas 1952 was.
Ik was toen 41 jaar en was mijn geboortestad Amsterdam ontvlucht.
Ik had daar in de vrolijke creatieve jaren genoten van de veranderingen, maar zag dat vuur langzaam doven en was niet gelukkig met de geleidelijk radicalisering en de korst van toeristische outlets die zich steeds meer over voorheen leuke straatjes uitbreidde.
Ik kreeg genoeg van mijn oppervlakkige contacten. En dat kwam er ook nog bij, een belangrijke relatie liep stuk, en dat was niet de eerste keer dat dat gebeurde, dus ik begon mij af te vragen, of ik niet zelf de storende constante in die reeks was.
Nu ik dit opschrijf besef ik met enige verlegenheid dat dit onthutsend veel op de beschrijving van een midlifecrisis lijkt. Nou daar was ik dan vroeg me, want ik ben intussen al meer dan twee keer zo oud.

La Palma werkte direct genezend, nou ja, in eerste instantie bedwelmend, op momenten zo verrassend dat het leek of je ogen gewassen waren.
Ik kon daar zonder een grote kans op werk neerstrijken omdat ik voor mijn vertrek mijn flat in Amsterdam Noord had weten te verkopen en daar hield ik na aflossing van de hypotheek 8000 of 6000 gulden, weet ik niet meer precies, aan over.
Bovendien raakte de eerste bijdruk van “De komende en de gaande man” uitverkocht en zou een tweede druk uitkomen, waar ik op La Palma een naschrift zou schrijven. En dat zo dan ok weer een tijdje nog wat royalties opleveren.

Waarom dat naschrift?
Ik was me in de twee jaar na het uitkomen van dit boek over mannenemancipatie bewust geworden dat het verhaal nog niet af was. Misschien ook wel vooral waar het de persoon van de schrijver zelf betrof.
Wat ging er mis in mijn relaties.
Waarom droomde ik van een dochter?

De droom waarover dit verhaal gaat bezocht me in een gehucht in het noorden van het eiland toen ik overnachtte in een ruimte die leeg was en de muren wit gepleisterd waren, en die een weldadige rust in mij teweeg bracht.

ik bevind me aan de rand van een baai onder mij waar de hoofdstad van het eiland lijkt te liggen. De stad licht op in de duisternis. De contouren van heuvels steken af tegen de sterrenhemel.
Er klinkt een onaards mooi koor zonder woorden.
Dan dalen er wezens neer. Het lijken vrouwen maar het kunnen ook vogels zijn met lange in keuren oplichtende veren.
Zijn het paradijsvogels.
Dan ben ik beneden, op een groot plein. Op de achtergrond zijn er lichten en mensen.
Ik zie dat er klein gebouwtje op het plein staat.
Als ik dichterbij ben lijkt het een zeshoekige kiosk, die aan alle kanten vensters heeft.
In het midden op een verhoging troont het Kind.
Het Kind kijkt mij aan en er gebeurt iets met me:
Ik wordt verbonden.

Was dit de aankondiging van het kind waar in naar verlangde?
Nu meer dan veertig jaar later denk ik dat er meer aan de hand was.
In 1972 of 73 schreef ik voor Opzij, waarvan ik toen nog redactielid was, een artikel getiteld Baarmoedernijd. In dat artikel vergrootte ik de persoonlijke jaloezie uit die ik voelde op het vermogen van een vrouw een kind te dragen.
In dat licht had ik kunnen begrijpen dat wat ik in die droom voelde een virtuele navelstreng was.
Niet vrouw baart zoon, maar man baart dochter.
De rollen waren verwisseld.

In het meest gelezen boek ter wereld komt een beeldspraak voor van een licht dat in de duisternis scheen en dat door die duisternis niet begrepen werd.

Misschien was het ook wel een hint, een signaal vanuit dat onvolgroeide weten waar ik het in het begin over had.
In elk geval schreef ik in dat naschrift dat je wel een strategie kunt bedenken voor de bevrijding , maar niet voor de vrijheid.
Dat je voor de ontsnapping uit een gevangenis de muren van je gevangenis moet doorgronden, maar dat je die gevangenis niet de rest van je leven moet laten bepalen.
Rolverwisseling is geen antwoord op de emancipatie opgave, Er moet gestreefd worden na een volledige ontrolling!
Grappig is dat ontrolling de letterlijke vertaling is van desarollo, het Spaanse woord voor ontwikkeling.

Dat naschrift heb ik elders in dit weblog herdrukt. (https://gerardvb.com/2018/11/17/terug-naar-de-komende-en-de-gaande-man/ )

Nu heb ik de chronologie niet helemaal meer in m’n hoofd, dus weet ik niet of ik dat voor of na de droom geschreven heb, en of de droom het inzicht of het inzicht de droom getriggerd heeft, maar de metafoor van de navelstreng drong pas in 2020 tot me door.

The light of understanding (heb je Han Shan weer) had nog niet in álle hoeken geschenen blijkbaar.
De duisternis in casu zijn de schrale velden van het nog sluimerend bewustzijn.
Of moet ik zeggen onontgonnen bewustzijn.

Ik kijk uit na de volgende verrassingen.

Gelukkig in Holset XIII: The spotless mind

zondag 19 juli, 2020

voor Stéphanie

Toen ik met een huisgenote langs de DVD collectie liep pikte ze er en passant twee titels uit waar het woord ‘sunshine’ in voorkwam.
Een daarvan was Eternal Sunshine On The Spotless Mind.
Toen we later op die dag verder praatten zei ik op dat de Spotless Mind een Zen begrip was.
Nu had ik die DVD  nooit bekeken en ik vond het vreemd dat die titel me niet opgevallen was, toen ik de collectie aan het catalogiseren was, want het boeddhisme interesseert me wel.
Maar toen ik de titel opzocht in de International Movie Database bleek waarom, de film is een Amerikaanse comedy, een genre wat me meestal niet aanspreekt.
De titel is een citaat dat een van de personen in de film in een discussie gebruikt.

Ik bleef echter nieuwsgierig naar de betekenis van dat citaat en zocht verder.
Het is een regel uit een gedicht van Alexander Pope over een historisch paar uit de Middeleeuwen: Abélard en Héloïse. De eerste een filosoof en Héloïse een jonge vrouw, volgens veel teksten een tiener, die hij moest onderwijzen in godsdienst en filosofie maar en passant verleidde en in een klooster liet verdwijnen nadat ze bevallen was van het kind dat hij verwekt had, en Abélard zich naar mijn mening ook verder gedroeg als een zak.
Niks Zen.

Maar hoe kwam ik daar dan op?
Waarschijnlijk door twee teksten:
In de eerste plaats door de slotregel van een gedicht van (daar heb je hem weer) Han Shan.
Only when the mind is free of care,
Can the light of understanding shine in every corner.

De andere tekst heb ik niet op schrift maar ging naar ik me herinner over een vrouw die getroffen wordt door de weerspiegeling van de maan in het water in de put.
Ze schept zorgvuldig een emmer met de spiegeling uit de put om die mee naar huis te nemen…

Door al dat gelees is spiegel voor mij een metafoor geworden voor onze ”mind” (Bewustzijn? geest? ik weet er geen goed Nederlands woord voor).
En hiermee zitten we midden in de filosofische vraag die in alle tijden, culturen en religies terug komt:
Wat is de relatie tussen onze waarneming en interpretatie daarvan en de werkelijkheid?

Je vind het in Plato’s grot metafoor, bij Paulus in 1 Korinthe 13:9 tot 13:12 en in 2 Korinthe 3:18.
Wat me waarschijnlijk ook op het verkeerde been heeft gezet is dat Ingmar Bergman’s film “Såsom i en spegel” (Als in een spiegel) In Nederland uitgebracht werd als “In een donkere spiegel“. Terwijl Bergman hier duidelijk Paulus citeert en daar staat, althans in de Statenvertaling: Want wij zien nu door een spiegel in een duistere rede.
De spiegel is dus niet donker maar het ervaren beeld is niet helder. Op dat onderscheid kom ik verderop terug.

Enfin, die DVD ga ik waarschijnlijk niet bekijken.
Maar een Spotless Mind, als dat zou kunnen…
Want het blijft toch een aandoenlijke trek van de Homo min of meer Sapiens om met behulp van de rede te trachten de mate van onvolkomenheid van de rede vast te stellen.

Brecht zegt het in Das Lied von der Unzulänglichkeit menschlichen Strebens wat plat, maar ja hij komt ook uit de school van het historisch (en bijwijlen enigszins hysterisch) materialisme.

Der Mensch lebt durch den Kopf,
der Kopf reicht ihm nicht aus.
Versuch es nur; von deinem Kopf
lebt höchstens eine Laus.
Denn für dieses Leben
ist der Mensch nicht schlau genug.
Niemals merkt er eben
jeden Lug und Trug.

het volgende couplet eindigt hij met:

Denn für dieses Leben
ist der Mensch nicht schlecht genug,
doch sein höh’res Streben
ist ein schöner Zug.
Kale troost, Bertold.
maar we blijven het proberen.
De vraag is, wat mankeert er aan onze spiegel?
De metafoor klopt eigenlijk niet.
De spiegel neemt niet waar.
De spiegel en de receptoren in ons netvlies zijn media.
En hun data worden vervolgens door een andere faculteit van ons van een betekenis voorzien.
En hier gaat er het een en ander mis, denk ik.
Bij de verwerking benoemen we onze waarnemingen. Filteren we ze op relevantie. Noemen we sommige signalen informatie en andere signalen ruis.
Informatieverwerking is onbedoeld informatiebewerking!
Wat ons hier bij dwarsboomt is namelijk dat wij bewust of onbewust al uitmaken wat we als informatie beschouwen en wat als ruis.
Wat we herkennen is potentiele informatie, waarvan we dan vervolgens kunnen bepalen of het nuttige informatie is, of op zijn minst stof is dieinteressant genoeg is om later eens na te kijken of dat het irrelevante data zijn.
Maar het sleutel woord is het herkennen. We herkennen iets wat we al kenden iets waar al een betekenis aan gehecht is. Door ons zelf of door een bron die wij als betrouwbaar ervaren.
Zo verzamelen we kennis op basis van een begrippencatalogus.
Maar wat gebeurt er met de omgevingsfactoren die wij zelfs niet eens waarnemen, maar wel degelijk deek uitmaken van de werkelijkheid ?
Thomas Nagel heeft dit probleem inzichtelijk gemaakt door ons te vraag voor te leggen hoe het is om een vleermuis te zijn, zij hebben een zintuig dat wij niet hebben, namelijk om door het interpreteren van echo’s een “beeld” te krijgen van de omgeving.
Laten we ons proberen voor te stellen wat je ervoer in de eerste uren van je leven.
Waarschijnlijk een overvloed aan gewaarwordingen sommige daarvan met directe lichamelijke reacties, maar geen herkenning, geen begrip, geen betekenis.
Geleidelijk begint  er echter in de maanden daarna iets te gloeien: The Light of Understanding!
Er ontstaat een een weldadigheid die verbonden is aan een klank.
Mamma, mamma.
Langzamerhand ontstaat jouw werkelijkheid. De begrepen wereld.
Daar zitten we dan in ons groeiende universum van gelabelde dingen gevoelens en abstracties.
Er kan ook een gevoel van ongemak blijven bestaan.
In het fysieke kan je hierbij denken aan de ervaring als je ergens gehurkt naar een plantje zit te kijken op een verlaten plek en dan aan de rand van je blikveld een beweging ziet.
Gevaar?
Maar er is ook een abstracter ongemak:
Ons onbeholpen weten.
Kan je hier iets aan doen?
Is er een manier om een systeem te doorgronden als je zelf onderdeel van het systeem bent.
Ik ben geneigd om (op niet helemaal verdedigbare logisch aanvoelende gronden) te zeggen: Nee.
Is er een techniek te bedenken om niet benoemend te aanschouwen.
Ik lees wel eens iets over dingen die in die richting wijzen, en vele daarvan zeggen dan dat je moet beginnen je geest leeg te maken. maar ik heb geen idee hoe je dat zou moeten doen.
En eigenlijk weet ik ook niet zeker of ik dat wil. Wie er dan nog aanwezig is om de luiken weer open te zetten?
Anderen hebben het weer juist over mindfulness.

Wat mewel redelijk lukt is de staat te bereiken dat “the mind is free of care”.
Met muziek bijvoorbeeld.
Maar dan verlies ik me in iets. En dat gaat zonder dat mijn interpretatiemechanisme iets hoeft te doen.
Het is een soort infuus. Het stroomt binnen zonder dat ik zelfs hoef te slikken.
Maar ben ik dan dichter bij de werkelijkheid, het al onder de hemel zoals ze dat verderop noemen?
Toch is er iets dat toeneemt.
Geluk, om maar iets te noemen wat niet onbelangrijk is.

Er is wel verschil tussen de kunstvormen die dat effect veroorzaken.
Bij muziek is de invloed tijdgebonden.
Een boek of een andere verhalende kunstvorm kan lang nawerken.
Het kan een gevoelslaag triggeren die je nog niet bij je zelf herkend had.
Sommige verhalen kun zelfs je leven in een bepaald gebied een andere richting geven.

En is dan niet je werkelijkheid verruimd?

Gelukkig in Holset XII: Into each life….

vrijdag 26 juni, 2020

In een vroegere woonplaats kwam ik op weg naar bebouwde kom met een café en een postkantoor door een streek die Valparaiso heette, het paradijselijke dal.
Her paradijs op aarde was daar niet gevestigd, maar je zag onmiddellijk hoe ze op die naam gekomen waren.

Maar ook iemand die in voor en tegenspoed het geluk zoekt en weet te vinden, moet toegeven dat The Ink Spots niet helemaal ongelijk hadden wanneer ze zongen ‘Into each life some rain must fall’.
En dus kan het ook voorkomen dat de weg naar het geluk in Holset tijdelijk geblokkeerd kan worden.

Maar zoals de Ink Spots in het tweede couplet zongen ‘Some folks can lose the blues in their hearts’ en ook daar hebben ze hebben ze helemaal gelijk in.
Wat mij daarbij helpt is een gedicht van Han Shan,
Niet het gedicht dat ik hier al meerdere malen heb aangehaald. maar een kort achtregelig gedicht waarvan ik twee vertalingen ken, een in het Nederlands en een in het Engels.

De Nederlandse vertaling van W.L. Idema komt uit de bundel ‘Gedichten van de Koude Berg’ die werd uitgegeven door de Arbeiderspers, maar niet meer leverbaar is. Maar een tweedehands exemplaar is vast te vinden. (De site boekwinkeltjes.nl heeft voor mij al een paar keer wonderen verricht).

Degene die zijn medemens bedriegt,
Lijkt water te gaan halen in een korf:
Al ren je in één adem weer naar huis.
Wat blijft er in zo’n korf dan daarvan over?
Degene die door een ander wordt bedrogen,
Die lijkt op de sjalotten in mijn tuin:
Daar wordt wel elke dag wat afgesneden,
Maar desondanks gaat er de groei nooit uit!

Heet zelfde gedicht is ook vertaald in het Engels door Burton Wilson in de bundel Cold Mountain uitgegeven door de Columbia University Press:

When I see a fellow abusing others,
I think of a man with a basketful of water.

As fast as he can, he runs with it home,
But when he gets there, what’s left in the basket?
Whwn I see a man beibg abused by others,
I think of the leek growing in the garden.
Day after day men pull of the leaves,
But the heart it was born with stays the same

Dit gedicht van Han Shan troost me, sterkt me en maakt mij immuun voor the slings and arrows of outrageous fortune.

In de loop van mijn leven zijn er, hoewel ik geen fervent gedichtenlezer ben, meerdere strofen mij bijgebleven die me ontroerden of op een andere manier betekenis of een andere waarde voor mij hadden en hebben.

Daarom ga ik (als andere bezigheden het toelaten, binnenkort) een pagina aanmaken met fragmenten uit gedichten met een verwijzing naar de volledige tekst, en met wellicht een verhaal waarom en hoe die tekst mij aansprak.

Naschrift augustus 2020

Het is inmiddels een apart weblog geworden: https://gerardvb.com/gedichten-die-werkten/

 

 

 

De breuklijnen van het systeem

dinsdag 24 maart, 2020

Het is maart 2020 en steeds meer dingen die er normaal altijd waren zijn er nu ineens niet meer.

Voor mij geen nieuwe ervaring. Voor Amsterdammers hield de oorlog pas in mei 1945 op, en de strenge winter die daar aan vooraf ging is de geschiedenis ingegaan als de hongerwinter.
Niet alleen was er heel weinig voedsel, maar er was maar een uur per dag gas, de kolen waren op, elektriciteit was er niet meer dus trams reden ook niet meer, en na 8 uur ‘s avonds mocht je niet meer je huis uit.

Verschil was dat de vijand toen zichtbaar was en dat je, als je je niet verzette  niet omgebracht werd, tenminste als je als behorend tot de zelfde bevolkingsgroep als de vijand werd beschouwd.
Maar het belangrijkste verschil met nu is dat de tweede wereldoorlog voorbij is, en de COVID-19 pandemie alleen nog maar groeit.

Hoe lang dit nog duurt weten we niet, wat de naweeën zullen zijn weten we niet, of de wereld hierdoor blijvend zal veranderen weten we niet en ja, op individueel niveau weten we ook niet of wij bij degenen zullen horen die overblijven.

Maar een aantal dingen zijn inmiddels wel duidelijk geworden, en met elke nieuwe fase die we ingaan worden de breuklijnen in het systeem duidelijker.
Tot nu toe zie ik vijf kwetsbaarheden in onze westerse samenleving;

  1. De globalisering

Toen er in Nederland nog geen enkele besmetting was geconstateerd ontstonden er hier al problemen omdat bedrijven afhankelijk waren van onderdelen of producten die uit China moesten komen.
Na de oorlog zijn steeds meer maakindustrieën verdwenen en wordt de productie ondergebracht in lage lonen landen zonder lastige vakbonden en dure veiligheidsmaatregelen. Een corrupt of dictatoriaal systeem maakt de onderhandelingen daar ook een stuk eenvoudiger.
En nu zag een ondernemer die decoraties van kunstbloemen maakt zijn najaarscollectie de mist ingaan, want kunstbloemen komen nu eenmaal uit China.
Nu zal het Nederlandse volk niet hevig getraumatiseerd worden door de gestokte vernieuwing van het kunstbloemenaanbod, maar ernstiger wordt het als het merendeel van onze geneesmiddelen uit dat land komt. De bedrijven die ze ontwikkelen en verkopen (in enkele gevallen tegen obsceen hoge prijzen) zijn nog steeds Europees of Amerikaans maar de productie vindt plaats in India of China.

  1. Het toerisme

Het massatoerisme is de oorzaak dat een lokale ziekte uitbraak in korte tijd wereldwijd verspreid kon worden.
Hoewel veel mensen het een verworven recht vinden om buitenlandse vakanties te vieren is dit door de omvang die het heeft aangenomen een maatschappelijk probleem geworden.
Niet alleen is het toeristenverkeer verantwoordelijk voor 5% van de CO2 uitstoot en groeit het toerisme mondiaal met gemiddeld 3,3%.  Maar tast overmatig toerisme ook het oorspronkelijke karakter van de bezochte gebieden aan, veroorzaakt het overlast voor de plaatselijke bevolking, verhoogt de huizenprijzen en huren, en kan er een monocultuur in de werkgelegenheid ontstaan die de gebieden kwetsbaar maakt voor economische en andere crises.
Hoewel de machtige lobby’s van de toeristenindustrie tegenwoordige van vrijetijdseconomie spreken is het discutabel of er sprake is van het ontstaan van een goed of een meerwaarde.

Wat er (behalve de genoemde nadelen) gecreëerd wordt is werkgelegenheid van overwegend laag  niveau en een beleving.
Nu kan een beleving best heel waardevol zijn, maar over het algemeen kan die eerder geput worden uit een individuele reis dan uit een all inclusive aanbieding.

  1. De privatisering

De zorgplicht van de overheid is in de naoorlogse jaren een vergeten begrip geworden. Voor en kort na de oorlog waren de nutsbedrijven overheidsbedrijven het zij op gemeentelijk, hetzij op provinciaal of landelijk  niveau.

In Amsterdam herinner ik me uit mijn jeugd:

  • Gemeentelijk vervoerbedrijf
  • Gemeentelijk energiebedrijf
  • Gemeentelijke waterleiding
  • Stadsreiniging
  • Gemeentelijke gezondheidszorg
  • Gemeentelijke kraamkliniek
  • Gemeentelijke bad- en wasinrichtingen
  • Gemeentelijke weeshuizen
  • Gemeentelijke bejaardenhuizen
  • Gemeentelijke leenbank
  • Gemeentelijke onderwijsinstellingen van basisschool tot Universiteit
  • en zelfs een Gemeentegiro

Op landelijk niveau had je de PTT, Rijkspostspaarbank de Post Cheque en Girodienst en de Nederlandse Spoorwegen.
Toen ik in 1982 in dienst trad bij de gemeente Rotterdam was daar nog net een Gemeente Apotheek.
Van dat alles zijn alleen de GGD’s  en enkele universiteiten en hogescholen overgebleven.

Het resultaat is dat we nu van  geprivatiseerde instellingen afhankelijk zijn geworden. Instellingen met een winstoogmerk waar  geen invloed meer op  uitgeoefend kan worden door gekozen bestuursorganen.
Openbaar vervoer in dun bevolkte gebieden?
Niet commercieel interessant.
Het ontwikkelen van medicijnen voor zeldzame ziekten kunnen we dus wel vergeten.
Niet commercieel interessant.

Maar waarom is er dan geen rijks farmaceutisch bedrijf, kan je afvragen.
Zeker als je meeneemt dat er wel een centraal militair hospitaal is met alle specialiteiten die een streekziekenhuis biedt inclusief apotheek.
Blijkbaar is de overheid zich dus wel bewust van haar zorgplicht voor militairen maar niet voor haar burgers.

  1. De halvering van de gezinskoopkracht

Kon rond 1980 een gezin met één werkende partner met anderhalf modaal inkomen nog een hypotheek betalen en in de loop van 25 tot 30 jaar aflossen dan is dat nu niet meer mogelijk.
Voor een deel is dat te wijten aan de gestegen prijzen van zowel de huizen als brandstoffen verzekeringen  en levensonderhoud.
Maar ook door de onevenredige belastingdruk op kostwinnergezinnen waarin in Nederland alleen de ChristenUnie zich druk om lijkt te maken.
Dat begon allemaal met de benoeming van echtgenoten tot fiscale partners. Daarbij werd de belastingvrije voet van het gezinsinkomen in tweeën verdeeld. Bij gezinnen waar maar één persoon buitenshuis werkte kon dus maar de helft worden afgetrokken van het belastbare bedrag, maar de fiscus  maakte dit goed met een toeslag voor de niet buitenshuis werkende partner.

Mevrouw Halsema die ooit zei dat Groen Links in wezen een liberale partij was, noemde deze toeslag “aanrechtsubsidie”.
‘Framen’ heet dat in de schaduw  regionen van het politieke bedrijf. En in die kringen bestaat ook het begrip ‘reframen’.
Bijvoorbeeld door te zeggen dat Mw. Halsema voorstander was van de ‘opvoedbelasting’.

Hoe dan ook, het resultaat is dat in veel gevallen beide ouders in moeten werken om rond te komen.
En bij de sluiting van de school en de buitenschoolse opvang werd iedereen zich daar ineens bewust van.
En dan hebben we het nog niet op de milieuschade die de toename van het woon/werk verkeer die het twee-verdienen met zich mee brengt.

  1. Homo consumens

De heer Marx, (aan wie wij, volgens mij, meer te danken hebben dan wij soms denken) ging uit van het begrip homo faber latijn voor de werkende of de makende mens. Volgens de samenvatting van Wikipedia  houdt dat in dat “dat mensen wezens zijn met een aangeboren drang tot arbeid en creativiteit, met een aangeboren drang om werktuigen en techniek te ontwikkelen, gericht op het naar hun hand zetten van de eigen leefomgeving.”

Marx herdefinieerde ook het reeds bestaande begrip vervreemding. Wederom Wikipedia:

“Vervreemding was voor Marx een kenmerkend symptoom van het kapitalisme. Hij veranderde het van een filosofisch fenomeen, waar individuen direct invloed op hebben, in een sociaal fenomeen. Hij zag religieuze, politieke en economische vervreemding, waarbij de laatste voor hem het belangrijkste was. De mens was voor Marx een homo faber waarbij arbeid de belangrijkste vorm van zelfactualisering was. Door verregaande arbeidsdeling veranderde echter de aard van arbeid en werd het tegenovergestelde teweeggebracht met ontmenselijking tot gevolg. Vervreemding (Entfremdung of Entäußerung) treedt op wanneer het product van arbeid niet eigen is, in economische zin: arbeidskracht wordt in het kapitalisme verkocht als een waar, waarna het product wordt onteigend door de kapitaalbezitter, die de meerwaarde als winst incasseert of herinvesteert. Arbeid geeft dan geen bevrediging meer, geen idee van controle over de materie. De vervreemding uit zich in de aanbidding van een zelf geschapen macht buiten de mens, zij het in de vorm van religie, de opium van het volk of als warenfetisjisme. In latere jaren zou Marx kiezen voor preciezere en politiek effectievere termen als uitbuiting.”

De kritische theorie van de z.g. Frankfurter Schule, (waartoe denkers als Adorno, Habermas, Horkheimer en Marcuse behoorden) verdiepte en nuanceerde de uitgangspunten van Marx waardoor begrippen ontstonden als cultuurindustrie en repressieve tolerantie..
Wat je de sociaaldemocratie kunt verwijten is dat ze deze ideeën niet op waarde hebben geschat, het verdwijnen van het klassenbewustzijn hebben geaccepteerd en overgenomen en daarmee ook de uit het klassenbewustzijn voortkomende solidariteit hebben doen verdwijnen
En mede daardoor hebben zij de arbeidsmigrant en de politieke vluchteling niet herkend als het nieuwe proletariaat.

Volgens mij is de verburgerlijking van de arbeider een product van zowel de vervreemding als  van de cultuurindustrie.

De vervreemding die ontstaat door de atomisering van het productieproces waardoor we alleen nog maar bezig zijn met een tamelijk anoniem onderdeel van een product (ongeacht of dat een stoffelijk of een abstract product is) berooft ons van de vreugde van het met onze inspanning iets wezenlijks tot stand te brengen waar we een ander schepsel mee geholpen of blij gemaakt wordt.

De cultuurindustrie houdt niet op ons te voorzien van dingen en opvattingen die de leegte die ontstaan is door de vervreemding te vullen en ons gemis te camoufleren.

Hierdoor zijn wij allemaal verworden tot consumenten. Verslaafde consumenten zoals de Anti Rook Magiër Jasper Grootveld het in het begin van de Provotijd het noemde.
Bij consumenten moeten we niet alleen denken aan de dingen (verbruiksartikelen) die we kopen, maar ook aan de dingen die we lezen horen en zien, de woorden die we horen en zelf gaan gebruiken de ideeën die we ons eigen gemaakt hebben en die voor een belangrijk deel worden beïnvloed worden door informatie reclame propaganda en de meningen om ons heen.

De cultuurindustrie bestaat niet allen uit de marketing en reclame industrie, maar wordt ook gevoed door de omroep en de gedrukte media, de vermakelijkheidsindustrie, de designwereld, de mode industrie, de lobby’s, de toeristenindustrie, de influencers van de sociale media, de lifestyle glossy’s en de dieet-verzinners.

Veel hiervan is er op gericht om je de indruk te geven dat je bepaalde je bepaalde dingen, ideeën of houdingen nodig hebt om gelukkiger, completer, aantrekkelijker of belangrijker te worden.

Het is een doorlopend bombardement van prikkels die je verhinderen om je te concentreren op wat je hebt en wat je bent maar je vertellen wat er nog aan je ontbreekt om perfect te worden.

Hoeveel grondstoffen, tijd en creativiteit gaat er niet verloren aan ongelofelijke onzin.
En in dat verband is het massatoerisme wel een van de kostbaarste producten van de verstrooiingsindustrie.

Natuurlijk hebben mensen recht op vakantie en ontspanning,
Betaalde vakantie, daar hebben we voor gestreden zelfs. En het is natuurlijk leuk om dingen te doen waar je anders geen tijd voor hebt. En soms kan je die dingen alleen maar doen op een andere plekken doen dan in je woonplaats.
Maar moet je daarvoor zo ver weg?

Deze tijd van al dan niet vrijwillige quarantaine biedt alle gelegenheid om een ontdekkingsreis door je kamer of je huis te maken.
Stil te staan bij de dingen die je daar tegenkomt.
In te zoomen op hun herkomst.
De handen die het gemaakt hebben,
De weg die het afgelegd heeft, de gevoelens die het bij je oproept, of vroeger hebben opgeroepen.
Na te denken over wat er in de loop van de tijd aan of door veranderd is.
Je zult merken dat je huis een museum is.
Een kathedraal van geschiedenis. En als terug bent heb je wellicht meer gezien en beleefd dan op die City trip.

Je zult meer weten over jezelf en een scherper beeld hebben hoe het systeem waarin we leven niet bij onze fundamentele behoeften past.

En dan misschien…

En dan misschien zullen we gaan beseffen dat dat overweldigende aanbod aan dingen beleefmogelijkheden, verstrooiing en andere hebbedingen fungeert als een fonkelende sluier die ons verhinderd gewaar te worden wat ons onthouden wordt: de mogelijkheid te kiezen wat we zelf verlangen: de terugkeer van onze autonomie.
De mogelijkheid ons eigen leven vorm te geven in plaats van een keuze te moeten maken uit de menukaart van de kapitalistische economie.

Het is een voorbeeld van de repressieve tolerantie ten voeten uit:
De keuzevrijheid uit producten die je van een fundamentele vrijheid tot zelfschepping beroven.

Maar juist als consument hebben we een effectief instrument in handen:
Stoppen met consumeren.
Lastig?
Ja met roken schijnt het voor veel mensen lastig te zijn.
Begin dan met iets anders,
Met elke stap neemt je autonomie toe.

Maar behalve ergens mee te stoppen kan je ook ergens mee beginnen:
Beginnen met maken.
De homo faber in je zelf bevrijden.

Neem een volkstuin of promoveer je gazon tot voedingsbodem..
Tuinieren is de meest gezondheid producerende vorm van joggen.
Ontdek het geluk van brood bakken.
Deel of ruil je producten.
En ent al doende je kinderen en kleinkinderen in tegen de vervreemding

Stapje voor stapje heroveren we onze vrijheid.


%d bloggers liken dit: